Saturday, May 14, 2016

Craft of Translation 00

Đã tròn một năm tôi không viết thêm gì cho blog này. Mỗi lần nghĩ đến là lại một lần áy náy. Hôm nay dịch xong Schindler’s List, thôi thì trở lại với đề tài ấp ủ bấy lâu – Craft of Translation.
Bài này lẽ ra phải có đầu tiên, bây giờ mới viết âu cũng là hơi muộn.
1. Ngày nay, tìm bản text tiếng Anh của một cuốn tiểu thuyết không có gì là khó khăn, dù là sách kinh điển hay best seller. Cách dịch tốt nhất, theo tôi, là dịch đè lên bản text gốc, theo kiểu cuốn chiếu, xong và ưng ý đến đâu thì xóa bản gốc đi đến đấy. Lý do:
(i) Khi đặt bản gốc và bản dịch chung một chỗ, dưới thị tuyến của người dịch, ta dễ dàng so sánh, đối chiếu hơn. Ta không cần liên tục di chuyển ánh mắt từ sách lên màn hình và ngược lại. Điều này giúp hạn chế sai sót, duy trì sức bền của não và mắt, giúp làm việc lâu và hiệu quả hơn. Thời dịch Inheritance of Loss, khi chưa tìm được bản text, tôi phải dùng máy ảnh chụp từng trang, sau đó mở hai cửa sổ cạnh nhau trên máy tính để dịch cho tiện.
(ii) Với cách làm này, ta không tạo ra một văn bản mới song song với nguyên tác, mà thay thế dần nguyên tác bằng bản dịch. Như vậy, tại bất kỳ thời điểm nào, văn bản trên Word, qua góc nhìn song ngữ của người dịch, luôn là một thể thống nhất, thuận tiện cho việc xem xét ngữ cảnh của văn bản.
(iii) Dùng bản text rất tiện tra cứu. Với những phần mềm như Babylon (tôi sẽ nói kỹ bên dưới), người dịch không cần gõ lại một từ, mà chỉ cần click chuột là đã tra được ngay từ đó.
(iv) Thay vì gõ lại tên riêng nhân vật, địa danh, tôi thường copy and paste để đảm bảo chính xác tuyệt đối. Những cái tên như Leopold Pfefferberg, chỉ cần sơ ý là sẽ gõ sai. Copy and paste vừa nhanh vừa lành. Có người sẽ nghĩ làm gì mà nhiêu khê thế? Xin thưa: sự chuyên nghiệp bắt đầu từ cái nhỏ nhất. Cái tên nhân vật anh còn sai thì không ai đảm bảo được anh  dịch đúng – đó là suy nghĩ của độc giả nếu bắt gặp lỗi chính tả ngay những trang đầu cuốn sách.
2. Trước khi ra trận, điều đầu tiên ta cần chuẩn bị là vũ khí. Đối với một người dịch, vũ khí chính là từ điển.
(i) Điều này có lẽ nhiều người đã biết, nhưng tôi thấy vẫn cần nhắc lại: đừng bao giờ lấy Anh-Việt làm từ điển chính khi dịch. Không từ điển Anh-Việt nào giải thích đầy đủ, chi tiết, chính xác bằng những từ điển Anh-Anh uy tín. Đã không ít lần tôi thấy từ điển Anh-Việt sót hẳn một vài nghĩa so với từ điển Anh-Anh, và oái oăm thay chính cái nghĩa bị thiếu lại được sử dụng trong bản gốc.
Đấy là chưa kể, từ điển Anh-Việt sẽ đóng khung lựa chọn của dịch giả vào những từ hay cách giải nghĩa có sẵn. Từ điển Anh-Anh chỉ giải thích, nhiệm vụ của người dịch là múc não để tìm ra cách dịch tối ưu.
Vậy thì từ điển Anh-Anh nào đáng tin cậy? Trả lời: còn tùy bản gốc. Nếu tác giả người Anh hoặc Ấn Độ, nên dùng từ điển Anh như Oxford, Collins. Nếu là văn của Mỹ hoặc Canada, nên dùng từ điển Mỹ như Merriam-Webster, American Heritage. Với tác giả Úc (như Thomas Keneally) có vẻ cả hai loại đều dùng được. Trong bốn cuốn tôi đã dịch đến thời điểm này, có ba cuốn Ấn Độ và một cuốn Úc, bởi vậy tôi không có nhiều kinh nghiệm về từ điển Mỹ. Ưu điểm của từng từ điển được phân tích khá kỹ trên mạng, ai quan tâm có thể tìm đọc thêm.
(ii) Sau từ điển Anh-Anh, ta vẫn cần từ điển Anh-Việt. Vì trong 70% tình huống, cách giải nghĩa của từ điển Anh-Việt vẫn hữu ích và khả dụng. Nhiều khi đọc giải thích của từ điển Anh-Anh xong, nghĩ mãi chưa ra giải pháp, thuận tay giở từ điển Anh Việt lại bắt gặp một đáp án tốt.
(iii) Thứ ba, ta cần từ điển Hán-Việt và từ điển tiếng Việt. Có người sẽ hỏi: dịch Anh-Việt thì cần từ điển Hán-Việt làm gì? Xin thưa: 70% từ vựng tiếng Việt là gốc Hán. Từ Hán Việt thường ngắn gọn, súc tích, nội hàm bao quát hơn từ thuần Việt. Trong nhiều trường hợp, từ Hán Việt sẽ là đáp án tối ưu cho một khái niệm dài, phức tạp, khó diễn dịch của bản gốc. Tôi thường dùng Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh và Việt Nam tự điển của Khai trí tiến đức. Những từ điển này ra đời đã lâu nhưng vẫn đứng đầu bảng về tính chính xác, độ uyên bác và uy tín. Đây đồng thời cũng là những từ điển tiếng Việt rất tốt. Tuy nhiên do ra đời đã lâu, từ vựng trong hai cuốn này tương đối cổ. Cập nhật và hiện đại có Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ, Hoàng Phê chủ biên, được Viện Ngôn ngữ học tái bản nhiều lần (bản tôi có in năm 2006). Ngoài ra còn có Đại từ điển tiếng Việt của Nguyễn Như Ý, nhưng tôi chưa sử dụng quyển này bao giờ nên không rõ chất lượng ra sao.
(iv) Từ điển cuối cùng tôi gợi ý là từ điển Anh-Trung. This must be the biggest “Why?” Như đã nói, có 70% tiếng Việt là từ Hán Việt. Bởi vậy, khá nhiều từ trong tiếng Trung sẽ “dùng được” trong bản dịch tiếng Việt. Ngoài ra, trong lịch sử, mức độ phơi nhiễm của Trung Quốc với văn hóa phương Tây mạnh hơn Việt Nam. Bởi vậy có nhiều từ tiếng Anh chưa có cách dịch sang tiếng Việt, hoặc cách dịch chưa chuẩn. Nếu may mắn, ta sẽ tìm thấy khái niệm đó đã được dịch sang tiếng Trung.
Tra được kết quả tiếng Trung rồi thì sao? Bạn không cần biết Trung văn, chỉ cần có phần mềm hoặc trang web convert từ tiếng Trung sang âm Hán Việt là đủ. Một trong những khó khăn thường gặp là dịch tên thực vật tiếng Anh sang tiếng Việt. Nhiều cây ôn đới ở ta không có và do vậy sẽ không có sẵn từ trong tiếng Việt. Ví dụ anemone, một số từ điển dịch là cỏ chân ngỗng. Nghe không thơ mộng chút nào! Tra tiếng Trung sẽ ra kết quả là 銀蓮花, 秋牡丹. Copy vào trang web convert ta sẽ có kết quả là ngân liên hoa/thu mẫu đơn. Hai cái tên đều đẹp và dùng được.
(v) Phần mềm từ điển: Việc tìm kiếm và sử dụng bản text tiếng Anh sẽ không còn nhiều ý nghĩa nếu không có phần mềm từ điển hỗ trợ. Từ lâu tôi sử dụng Babylon, đơn giản, hiệu quả. Tính năng nổi bật nhất là one-click lookup. Click bất kỳ chữ nào trong văn bản, Babylon sẽ giải nghĩa ngay bên cạnh. Babylon hỗ trợ nhiều từ điển đa ngôn ngữ, bộ dữ liệu premium gồm tất cả các từ điển uy tín đã liệt kê bên trên (favourite của tôi là Concise Oxford English Dictionary - từ điển chính thức của Liên Hợp quốc). Cùng lúc có thể tra cả Anh-Anh, Anh-Việt và Anh-Trung.
Sau từ điển thì đến thế giới bát ngát của Internet, Google, Wikipedia. Tuy nhiên kỹ năng tra cứu tư liệu mạng thì phải dành riêng một entry mới đủ. Nên xin tạm dừng lại ở đây.

4 comments:

  1. Anh ơi em đợi mãi mới thấy bài blog mới của anh :) Cảm ơn anh đã quay trở lại ạ.

    ReplyDelete
  2. Mình muốn hỏi rõ hơn về cách dùng từ điển Anh-Trung. Từ tiếng Anh, ví dụ 'blackcurrant', sau khi đưa vào google translate sẽ cho 黑加仑. Sau đó dùng trang web nào để chuyển qua tiếng Việt?

    ReplyDelete
  3. Trong trường hợp này bạn nên tra bằng Wikipedia sẽ chi tiết hơn - tra tiếng Anh trước rồi nhìn sang cột ngôn ngữ, chọn Trung văn (中文).

    Kết quả như sau: https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%BB%91%E5%8A%A0%E4%BB%91

    Quả này thường gọi là 黑加仑, còn có một số tên khác như 黑醋栗、黑加伦子、黑豆果、黑茶藨子、黑穗醋栗.

    Bạn có thể phiên âm Hán Việt từ trang này:

    http://vietnamtudien.org/hanviet/ (chọn tab Phiên).

    Hoặc trang này: http://hvdic.thivien.net/transcript.php#trans

    Cá nhân mình thấy mấy cái tên Hán Việt này cũng không hấp dẫn gì cho lắm nếu so với tên Việt (quả lý chua đen). Tất nhiên tùy nhu cầu sử dụng của bạn thôi.

    ReplyDelete
  4. Cảm ơn Nham Hoa. Mấy web này tốt quá! Mình cũng định dùng tên tiếng Việt nhưng còn băn khoăn với quả phúc bồn tử nhất là sau khi tham khảo thử vài ý kiến:
    1. http://www.webtretho.com/forum/f213/phuc-bon-tu-la-loai-qua-gi-vay-49222/
    Xem ở post#19
    2. https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3o_lu%E1%BA%ADn:Chi_L%C3%BD_chua

    ReplyDelete