Monday, May 16, 2016

Craft of Translation 03

1. Đôi khi tôi thấy, dịch giống như phá giải một môn võ công. Triết lý của Phong Thanh Dương là “Vô chiêu thắng hữu chiêu.” Dịch cũng vậy. Nếu quá câu nệ vào cấu trúc, vào câu chữ, vào từ loại, thì sẽ có những lúc không thể hóa giải triệt để được nguyên tác. “Word by word” chính là một biểu hiện lộ liễu của câu nệ, nhưng không phải là biểu hiện duy nhất. Trương Vô Kỵ học Thái cực kiếm, khi kiếm pháp đại thành cũng là lúc quên hết chiêu thức. Muốn dịch tốt, có những lúc cũng phải quên như thế. Quên câu văn gốc là gì, chỉ cần thể hội tinh thần của nó để viết lại thành một câu mới hoàn toàn khác. Chẳng hạn khi một cô gái mắng gã trai là “You pervert!” ta hoàn toàn có thể dịch thành “Phải gió cái nhà anh này!”
2. Nói vậy không có nghĩa là cứ dịch thoáng là hay, và xa rời nguyên tác bao nhiêu cũng được. Đừng nói là dịch thơ, ngay khi dịch văn xuôi, số âm tiết trong một câu nhiều khi cũng mang ý nghĩa sống còn. Một phát ngôn ngắn gọn, quyết tuyệt của nhân vật (ví dụ: “So be it!”) mà câu dịch lại dài ngoẵng thì mất hết ý nghĩa. Nhiều tác giả rất chú trọng cấu trúc, nhịp điệu, tiết tấu, âm vận của câu văn. Bởi vậy, khi dịch, đọc thầm hoặc thậm chí đọc thành tiếng nguyên tác sẽ giúp người dịch phát hiện ra những chỗ dụng tâm tân khổ ấy của người viết, để lưu tâm tái tạo chúng trong bản dịch. Đây lại là lúc cần câu nệ.
3. Một người nói/viết giỏi là người diễn đạt được điều mình muốn nói/viết bằng số đơn vị ngôn ngữ ít nhất. Điều này áp dụng cả với người dịch. Ai từng dịch thơ Đường sẽ thấy rõ điều này. Dịch một bài ngũ ngôn theo nguyên thể khó hơn nhiều dịch thành lục bát (mỗi câu được thêm hai chữ). Một phép thử khá chính xác nếu biên tập viên muốn phỏng đoán chất lượng bản dịch là lấy số chữ ở bản dịch chia cho bản gốc. Dĩ nhiên, tỉ lệ này còn phụ thuộc vào độ khó của cuốn sách. Nếu ngôn ngữ ở bản gốc phức tạp, cầu kỳ, lắt léo, thì con số này sẽ tăng lên. Schindler’s List, theo tôi, có ngôn ngữ khá chính tắc. Do đó tỉ lệ tôi đạt được là 1,15. Hai cuốn sách trước tôi dịch, Inheritance of LossMidnight’s Children phức tạp hơn nhiều, tỉ lệ là 1,27.
4. Có thể sẽ có người hỏi: vậy đâu là cái phần “dôi ra” giữa một bản dịch tốt và một bản dịch chưa tốt. Xin thưa: có hai loại. Ví dụ câu This season the weather is quite unpredictable, một số sẽ dịch là “không thể dự báo” hoặc “không thể đoán trước.” Ai khéo hơn sẽ dịch là “Mùa này thời tiết khó lường/thất thường lắm.”
Loại thứ hai là những chữ có thể lược bỏ nhưng không làm câu văn thay đổi về nghĩa. Ví dụ câu “He is a good man.” Một người mới dịch thường sẽ cho ra đáp án: Anh ấy là một người đàn ông tốt. Không sai, rất đúng, rất kín kẽ. Nhưng Anh ấy là người tốt, há chẳng hay hơn sao? Trong nhiều trường hợp, chúng ta có thể mạnh dạn lược đi những từ kiểu một, những, cái, chiếc, sự… Càng nhiều những chữ này, câu văn nghe càng rườm rà, trúc trắc, thiếu tự nhiên. Và man đôi khi là con người chứ không nhất thiết phải là đàn ông.
Một cuốn sách cỡ vừa có 100.000 chữ, 6000-8000 câu. Chỉ cần mỗi câu dư hai chữ, sẽ có tới 15.000 chữ thừa, tương đương 40 trang. A lot, isn’t it?
5. Nhân nói về chữ thừa, tôi muốn nói luôn về cách tự biên tập khi dịch. Theo tôi, có hai lối dịch chính: dịch kỹ ngay từ đầu, câu nào xong câu ấy, và dịch “nháp” hay dịch “thô” trước, biên tập lại sau. Độ kỹ của lần dịch đầu tiên cũng khác nhau theo từng dịch giả. Có người là 70%, có người là 80% (tôi tạm lượng hóa bằng một con số để bạn đọc dễ hình dung).
Tôi thuộc trường phái thứ nhất – đã dịch là phải xong và ưng ý mới chuyển sang câu mới, đoạn mới, và độ “tự bằng lòng” khi hoàn thành bản dịch phải là 90, 95%. Mỗi câu văn tôi dịch đều qua ba công đoạn: (i) cho ra version đầu tiên; (ii) đọc lại và thay thế một số từ ngữ ưng ý hơn, đôi khi chưa bằng lòng với cấu trúc tôi thay hẳn bằng một câu mới; (iii) lược bỏ những chữ thừa. Công đoạn (ii) và (iii) có thể diễn ra đồng thời.
Sau khi biên tập viên đọc bông một và trả lại bản thảo, tôi sẽ đọc lại một lượt, sửa những chỗ biên tập góp ý nếu đúng và phản hồi những chỗ tôi bảo lưu quan điểm, để có một bản thảo hoàn thiện để gửi đến nhà in.
Thế nào là một bản dịch hoàn thiện (trong mắt dịch giả) là chuyện rất khó nói. Hôm nay ta thấy thế là hoàn thiện, nhưng vài tháng sau, sẽ có những chỗ trong bản dịch cũ ta thấy không ưng ý, muốn dịch khác đi. Nếu ta có sửa thì vài tháng nữa ta sẽ lại muốn thay đổi. Sở dĩ như vậy bởi ta của ngày mai đã là một ta khác, có nhân sinh quan khác, sở kiến khác, cảm xúc khác, nói gì đến ta của mấy tháng sau. Cứ dằn vặt như thế thì cả đời cũng không dịch xong nổi một cuốn sách. Cho nên dịch tốt tuy khó, nhưng với những người có tật perfectionist, biết bằng lòng với bản thân, biết thế nào là đủ tốt để dừng lại cũng là chuyện chẳng dễ dàng gì.
Nếu định theo cách thứ hai (dịch thô trước, biên tập sau), tôi cho rằng tối đa chỉ có thể làm theo chương (mỗi chương 10-20 trang), chứ không thể dịch thô cả quyển rồi mới biên tập lại. Có hai lý do. Thứ nhất, hết một chương, cảm xúc và ký ức của người dịch với văn bản vẫn còn sống động, tươi mới, dễ dàng chìm vào văn bản để có những điều chỉnh phù hợp. Đợi hết quyển, tâm trạng đã nguội lạnh và mạch tư duy đã bị gián đoạn. Thứ hai, không mấy ai đủ kiên nhẫn rà soát và tỉ mẩn chỉnh sửa từng câu suốt vài trăm trang. Văn của mình thì kiểu gì mình cũng sẽ thấy trôi, thấy mượt, sẽ dễ dàng lướt nhanh và bỏ qua sai sót.

No comments:

Post a Comment