Tuesday, June 7, 2016

Craft of Translation 04

Trước khi trở lại với việc xử lý tình huống trong Schindler’s List, có lẽ tốt hơn tôi nên tiếp nối mạch chuyện về tra cứu – về Internet, Google, Wikipedia.
Một trong những sai lầm mà người dịch thường mắc phải là chủ quan. Tâm lý của người dịch, nhìn chung không ra khỏi hai trạng thái – thận trọng và tự tin. Khi gặp câu khó, từ lạ, một cách bản năng, não bộ chuyển sang “caution mode.” Ngược lại, gặp câu đơn giản, từ quen thuộc, ta dễ rơi vào “confidence mode.” Chính điều này hay dẫn đến sai lầm.
Đặc trưng của tiếng Anh là một từ có thể có nhiều nghĩa. Phần lớn những nghĩa ấy có chung một gốc, ví dụ yarn nghĩa 1 là sợi, nghĩa 2 là câu chuyện (con tằm nó nhả ra tơ…) Nhưng đôi khi có những nghĩa ít gặp hơn chẳng liên quan gì tới nghĩa phổ biến của từ, hoặc mối liên hệ này rất xa xôi. Chẳng hạn, game nghĩa 1 là trò chơi, nhưng nghĩa 5 lại là wild mammals or birds hunted for sport or food. Vì thế khi gặp một từ quen, ta rất dễ vững dạ dịch luôn, mà không biết ở văn cảnh này hiểu theo nghĩa hiếm (đôi khi ta chưa biết) mới đúng. Tất nhiên, một người đọc/dịch nhiều kinh nghiệm sẽ dễ phát hiện ra những tích tắc này, nhưng trước khi có nhiều kinh nghiệm thì ai cũng từng là một tay mơ (greenhorn, rookie). So was I.
Những lúc như thế, Babylon sẽ phát huy tác dụng. Thói quen của tôi là tiện tay tra từ điển, kể cả những từ mình biết và những câu có vẻ dễ. Một cú click chuột chẳng tốn bao nhiêu thời gian, vừa giúp ta duyệt lại kiến thức đã học, và quan trọng hơn, đôi khi giúp ta tránh khỏi sai lầm.
Có những khi hiểu không sai nhưng dịch vẫn chưa chuẩn. Trường hợp này đòi hỏi phải tra cứu sâu hơn là nghĩa bề mặt trong từ điển. Gần đây tôi có góp ý bản thảo cho một người bạn. Salzburg Festival được dịch thành Lễ hội Salzburg. Không sai, nhưng nếu chịu khó Google/Wiki thì sẽ thấy (Đại) nhạc hội Salzburg là cách dịch tối ưu. Hoặc chữ Knight, trong bối cảnh Đế chế Anh sẽ là tước Hiệp sĩ, nhưng nếu vào thời La Mã thì nó lại là cách nói khác của Equites – giai cấp kỵ sĩ.
Một trong những ưu thế lớn nhất của người dịch hiện nay là nguồn tư liệu dồi dào trên Internet. Mức độ tiếp xúc văn hóa của thế hệ dịch giả trẻ cũng cao hơn nhiều các tiền bối. Trước kia các cụ dịch Tom Sawyer từ tiếng Nga, và tôi tin rằng, ở môi trường xã hội chủ nghĩa, họ không có cơ hội xem phim về miền Nam nước Mỹ thế kỷ XIX để cảm nhiễm không khí đặc trưng của xứ sở này. Thế hệ dịch giả cũ chỉ có thể xoay xở với những gì họ có trong tay, và họ đã làm hết sức mình. Không thánh hóa, nhưng vẫn nên trân trọng, biết ơn, và đừng chê cười họ. Bởi lẽ, bây giờ nhìn lại, những gì họ làm được, trong thời gian khó ấy, vẫn thật phi thường. Ngoại ngữ của họ có thể chưa thật sự xuất sắc, nhưng tiếng Việt của họ thì quả là vô khuyết. Và ta có thể học được rất nhiều từ họ. Anh Vũ-Trần Việt (Ba người lính ngự lâm), Nguyễn Văn Hải-Vũ Minh Toàn (Truyện cổ Andersen), Nguyễn Trung Đức (Trăm năm cô đơn) đã và vẫn sẽ là những bậc thầy của tôi về dịch thuật. Đấy là còn chưa kể các dịch giả Hán ngữ như Nhượng Tống, Thụy Đình. Đặc biệt là Thụy Đình của đào non kén rể ngồi đầy chợ, chanh cốm mò trai đứng chật đường.
Trở lại một chút với chuyện các cụ ngày xưa không được xem phim Mỹ. Điện ảnh có lẽ là phương tiện tốt nhất để hỗ trợ người dịch tìm hiểu về một thời đại khác hay một nền văn hóa khác, trước khi dấn thân vào tác phẩm. Bộ phim To Kill the Mocking Bird chắc chắn sẽ giúp ích cho người dịch rất nhiều khi làm việc với cuốn tiểu thuyết cùng tên. Tiếc rằng không phải tác phẩm nào cũng được chuyển thể thành phim. Tuy nhiên ta vẫn có thể xem những bộ phim tương tự có cùng đề tài, cùng thời đại. It helps a lot, really.
Một tác giả hiện đại là Haruki Murakami sử dụng rất nhiều pop culture reference trong tác phẩm của mình. Ông đặc biệt mê jazz, những cái tên như Ella Fitzgerald, Billie Holiday, Miles Davis thường xuyên xuất hiện trong tiểu thuyết của ông. Tôi không nói cực đoan rằng không nghe jazz thì không dịch nổi Murakami, nhưng tôi tin rằng một người nghe 'Round About Midnight bên ly whisky vào hai giờ sáng sẽ hiểu điều Murakami muốn nói hơn là một người uống chè xanh và nghe Trên đỉnh Trường Sơn ta hát lúc tám giờ tối trên VTV. Nó đơn giản là sự khác biệt về phông văn hóa, và điều này thì không tra cứu nào có thể bù đắp được.
Nói vậy không có nghĩa là hạ thấp vai trò của tra cứu. Ngược lại, khi Internet đem đến cho chúng ta quá nhiều tiện ích, không khai thác hết ưu thế ấy sẽ là tội lỗi.
Intensive reading là cả một vấn đề với học sinh, sinh viên Mỹ. Đọc hiểu những tác phẩm kinh điển chẳng dễ dàng gì, và sẽ thật tiện lợi nếu có ai đó tóm tắt, giải thích cho mình nội dung tác phẩm. Có không ít website đã ra đời với mục đích này, như Sparknotes hay Cliffsnotes. Nhiều tác phẩm kinh điển được phân tích kỹ lưỡng ở đây, và việc của dịch giả sẽ đỡ trắc trở hơn nhiều khi tham khảo những nguồn tư liệu này. Một ví dụ với Great Gatsby. Gần đây tôi phát hiện thêm Genius.com cũng là một trang khá thú vị khi phân tích line-by-line một số tác phẩm lớn. Tuy nhiên, trang này thuộc dạng community-based, nên hãy sử dụng nó một cách thận trọng và đừng xem những gì họ viết ở đó là Kinh Thánh.
Sau các tư liệu miễn phí là tư liệu (thường) phải trả tiền. Tác phẩm lớn và phức tạp như Lolita hay Heart of Darkness thường sẽ tồn tại bản annotated (bình chú), với nhiều kiến giải, chú thích. Phần bình chú tất nhiên là của giới phê bình chuyên nghiệp thực hiện, do vậy độ tin cậy cũng cao hơn nhiều. Bên cạnh đó, các NXB phương Tây còn có loại sách “hướng dẫn đọc tác phẩm,” như kiểu Cambridge Companion to Salman Rushdie. Cao sang hơn là loại sách phê bình nặng ký. Hồi tôi dịch Midnight, phải dựa rất nhiều vào cuốn Self, Nation, Text in Salman Rushdie's "Midnight's Children" của Neil ten Kortenaar mà tôi có cơ duyên mua được từ một hiệu sách cũ trên Swanston Street, Melbourne. Tiếc rằng không có điều kiện viết lời bạt cảm ơn ông ấy cho tử tế. Những sách này thường không bao giờ có sẵn bản text trên mạng vì nhu cầu quá thấp. Muốn đọc thì chỉ có cách mua thôi.
Dài quá rồi, tôi tạm dừng ở đây. Entry sau sẽ nói riêng về Google và Wikipedia.

3 comments:

  1. Chờ mãi mà chưa tới phần Nham Hoa viết về ánh sáng bừng lên trên câu văn khi một từ được đặt vào đúng chỗ của nó, hay cảm giác sung sướng khôn tả khi sau cả ngày cũng tìm được ra cách dịch một từ, rồi còn nỗi sợ trước một câu văn đẹp trong nguyên bản và thấy mình bất lực, nhỏ bé vì không sao truyền tải được hết trong bản dịch. Chả lẽ những cái này không phải là thứ chính yếu trong việc dịch chứ không phải các 'kỹ thuật' mà Nham Hoa đã rông dài suốt mấy năm qua?

    ReplyDelete
    Replies
    1. Chào bạn. Rất tiếc phải làm bạn thất vọng, nhưng tôi không có ý định viết về những cái đó. Chắc bạn chưa đọc entry đầu tiên của tôi trong loạt bài này?

      http://www.nhamhoa.com/2015/04/the-craft-of-translation.html

      Mục đích của tôi là hy vọng những chia sẻ kỹ thuật này sẽ hữu ích cho những ai quan tâm và có nhu cầu dịch thuật. Blog này bàn về kỹ thuật trong dịch thuật chứ không viết về cá nhân tôi và những cảm xúc của tôi khi làm công việc ấy. That will be too self-centered, isn't it?

      Delete