Sunday, June 19, 2016

Craft of Translation 05

Thỉnh thoảng trên Wikipedia lại xuất hiện một thông điệp kêu gọi mọi người đóng góp để duy trì hoạt động cho trang web này. Mỗi lần như vậy, tôi lại ngoan ngoãn góp vài đồng. Bao nhiêu năm viết lách, nếu có chỗ nào tôi mắc nợ nhiều nhất thì đấy chính là Wikipedia. Bất kể viết về phim, nhạc hay dịch sách, đây luôn là nơi đầu tiên tôi tìm đến. Đương nhiên tư liệu ở đây chỉ ở mức cơ bản, nhưng trong 90% trường hợp, thế đã là quá đủ. Điều quan trọng hơn là nó cho ta một cái nền để mở rộng phạm vi tìm kiếm, nếu muốn đọc sâu hơn và nghiên cứu kỹ hơn.
Nói chung khi dịch hễ thấy danh từ riêng hoặc khái niệm lạ, tra từ điển không có hoặc đọc định nghĩa là chưa đủ thì nên Wiki. Đừng tiếc thời gian và hãy nghĩ Wiki là một cách mở mang kiến thức, mất vài giây đọc thêm một chút không bổ ngang cũng bổ dọc. Khi dịch về một xứ sở khác, một thời đại khác, việc bổ sung thông tin sẽ giúp ta hình dung tốt hơn về bối cảnh câu chuyện. Đoạn đầu Schindler’s List có nhắc đến địa danh Cracow. Nếu cắm đầu dịch tiếp thì cũng không chết ai. Nhưng nên bỏ ra năm phút để đọc xem thành phố này ở đâu, có số phận, vai trò như thế nào trong Thế chiến II. Từ phần History của Cracow trên Wiki, ta nên đọc tiếp về General Government, về Third Reich, về Hans Frank và Lâu đài Wawel. Sau khi đọc về General Government ta sẽ tìm ra một cách dịch khá ưng ý cho nó là Lãnh thổ Ba Lan thuộc Đức hoặc đơn giản hơn là vùng Đức thuộc - tương tự như khái niệm thời Pháp thuộc ở ta.

Cái thú khi Wiki là mạng lưới hyperlink sẽ giúp ta nhảy từ entry này sang entry khác và thỏa mãn niềm vui khám phá. Đây ít nhiều cũng là lý do khiến tốc độ dịch của tôi chậm hơn nhiều so với thông lệ trong giới. Gần đây một nhà sách khá tiếng tăm mời tôi dịch một cuốn gần 800 trang. Họ bảo vì biết sách dày nên có thể cho tôi sáu tháng. Tôi mỉm cười đáp rằng Midnight’s Children với 647 trang đã ngốn của tôi hai năm rưỡi, nên tôi rất tiếc phải từ chối họ. Tất nhiên với tôi dịch chỉ là nghề tay trái nên tốn thời gian gấp đôi bình thường, nhưng kể cả làm việc full time thì 800 trang ấy cũng sẽ phải mất hơn một năm.
Một trong những ca phiền phức nhất khi dịch là những khái niệm trong tiếng Việt chưa có từ tương đương. Nếu gặp chữ table thì rất đơn giản, ta có cái bàn. Nhưng nếu gặp chữ yawl thì tịt. Từ điển giải thích: thuyền yôn(!), thuyền hai cột buồm. Nhiều lúc chỉ muốn đập bàn mà chửi thế thì định nghĩa làm cái mẹ gì. Nhưng đó là một thực tế tất nhiên – với hai quốc gia cách biệt về địa lý và ít giao thoa văn hóa, vô số khái niệm sẽ không có từ tương đương. Nếu chỉ là một tình huống đơn lẻ thì ta có thể bằng lòng với một cách dịch nặng tính diễn giải, hoặc để nguyên chữ gốc và chú thích bên dưới. Nhưng nếu những khái niệm như vậy xuất hiện nhan nhản trong văn bản thì đúng là thảm họa với người dịch. Đây là lý do khiến tôi dẫu mẩn series Aubrey-Maturin của Patrick O’Brian nhưng sẽ chẳng bao giờ dám mơ đến chuyện dịch, vì có quá nhiều từ ngữ hàng hải Anh quốc cổ xưa. Tóm lại là nếu gặp một từ chưa được dịch sang tiếng Việt thì ta đành phải là người đầu tiên làm việc đó, và Wiki sẽ giúp ta rất nhiều.
Nhiều người sẽ nghĩ Wiki thì làm gì có kỹ thuật gì, cứ thế mà tra thôi. Nhưng cũng có đấy, tuy không nhiều. Hồi tôi dịch Inheritance of Loss, có khái niệm Padmasambhava. Từ điển Anh-Việt không có chữ này. Nhưng nếu tra Wiki tiếng Anh, sau đó nhìn vào cột ngôn ngữ bên trái, ta sẽ thấy Wiki tiếng Việt cũng có entry này: Liên hoa sinh (thượng sư). Trường hợp không có tiếng Việt, nếu may mắn sẽ có tiếng Trung, và có thể từ tiếng Trung phiên âm sang Hán Việt.
Thời đại học, tôi thường nhận dịch Discovery Channel để kiếm thêm. Thời đó dịch rất cực, vì không có phụ đề, phải tự gỡ băng trước khi dịch. Một băng Asia Artifacts 40 phút, gỡ ra thành 10 trang A4, được trả 200 nghìn. Công dịch thì ít mà công gỡ băng thì nhiều. Lúc đó tôi chuyên dịch về văn hóa Trung Quốc cổ đại. Có một danh họa tên Fan Kuan, với một bức tranh được dịch nôm sang tiếng Anh thành Traveller beside the stream. Người bình thường sẽ bằng lòng với đáp án “Lữ khách bên dòng suối.” Nhưng người cầu toàn thì sẽ phải tìm bằng ra phiên âm chữ Hán tên họa sĩ và tác phẩm. Từ Wiki, cộng với phần mềm phiên âm Hán Việt, ta sẽ biết bậc thầy ấy là Phạm Khoan, và bức tranh có tên “Khê sơn hành lữ đồ.”
Về kỹ thuật Google, có lẽ không nên nói nhiều, chỉ xin dẫn ra vài đường link hữu ích để bà con tự đọc:
Trong số này, đặc biệt hay dùng là cách search chính xác cụm từ với dấu ngoặc kép và tìm định nghĩa với cú pháp define: từ-cần-tra-cứu.
Một mẹo nữa tưởng rất vặt nhưng lại cực kỳ giá trị đó là khi đọc giải nghĩa của từ điển xong vẫn chưa hình dung ra cái vật ấy là gì, hãy dùng Google Image. Ví dụ một nghĩa của chữ derbya boot or shoe having the eyelet tabs stitched on top of the vamp. Khó hiểu quá nhỉ? Google image “derby shoe” là xong ngay. Đọc kỹ một chút bạn sẽ thấy, giầy đàn ông tóm lại có hai loại, Oxford và Derby, và được phân biệt rõ ràng ở đây.

14 comments:

  1. Một nguồn tra cứu online khác mà mình thường sử dụng và thấy rất hữu ích (nhất là với trường hợp cần dịch một cụm từ hoặc một đoạn trong văn bản phi hư cấu) là Google Books. Mặc dù đa phần không tìm được câu trả lời trực tiếp như thường gặp trong trường hợp tra cứu được trên Wiki, Google Books nhiều khả năng sẽ trả về nhiều bối cảnh khác nhau mà trong đó cụm từ cần tra cứu được sử dụng trong nhiều cuốn sách khác nhau. Hơn nữa, tác phẩm hư cấu thường ít hoặc thậm chí không có chú thích và nếu may mắn thì có những tác phẩm bình chú (như được nhắc đến trong “Craft of Translation 04”), nhưng trong tác phẩm phi hư cấu lại thường có nhiều tác phẩm được trích dẫn và ngoài ra còn có cả tác phẩm trích dẫn nó sau này. Dịch giả cẩn thận thì nên đọc cả những tác phẩm ấy để có cái nhìn sâu hơn về đoạn cần dịch. Và trong trường hợp tác phẩm cần dịch (tiếng Anh chẳng hạn) trích dẫn tác phẩm tiếng nước ngoài, ví dụ như tiếng Đức hoặc Pháp, thì tốt nhất nên tìm cách tra cứu văn bản gốc hoặc tìm cách so sánh với các bản dịch tiếng Anh khác nếu có thể. Dù loạt bài của anh Nham Hoa cho đến nay chủ yếu nói về dịch thuật hư cấu, mình vẫn xin chia sẻ thêm một chút râu ria—at the risk of stating the obvious—như vậy.

    ReplyDelete
    Replies
    1. Cảm ơn bạn đã chia sẻ. Một từ điển online cũng rất mạnh về trích dẫn là The Free Dictionary (tfd.com). Đi kèm với việc giải nghĩa các idiom là rất nhiều literature reference, chủ yếu là từ các tác phẩm kinh điển.

      Đúng là những đoạn hay, quan trọng trong các tác phẩm lớn thường được trích dẫn và phân tích rất nhiều. Khi tìm kiếm trên Google Book, với một chút may mắn, ta sẽ đọc được kiến giải của các nhà phê bình về những câu, những đoạn văn ấy.

      Delete
  2. General Government theo em nên dịch là Chính phủ Toàn quyền. Một là chữ government nếu dùng "lãnh thổ" sẽ bị lẫn lộn. Hai là nếu muốn nói "thuộc Đức" thì phải có tính từ chỉ nước Đức đi kèm. Nói "thuộc Đức" nghĩa là đã bao hàm sự đánh giá vào bản thân khái niệm. Ta có Đông Dương thuộc Pháp là L'Indochine française. Thực ra chữ chính phủ toàn quyền (Gouvernement Général) người Pháp cũng đã dùng rồi. Ngoài ra có thể chú thích thêm.

    T

    ReplyDelete
    Replies
    1. @Gia Vũ: Cảm ơn em đã chia sẻ. Nếu đọc kỹ Wikipedia em sẽ thấy họ viết bản thân General Government là một cách dịch không chính xác, phải là Governorate (province or administrative division). Trong ngữ cảnh này cũng như trong toàn bộ tác phẩm, General Government thường được hiểu là một vùng đất chứ không phải bộ máy hành chính. Do vậy nên anh không dịch thành Chính phủ Toàn quyền, mặc dù anh vẫn dịch chức vụ của Hans Frank là Toàn quyền hoặc Toàn quyền Ba Lan. Tiếng Trung dịch khái niệm này thành Ba Lan Tổng đốc phủ.

      Với giải pháp của em, khi gặp những câu như: du kích Ba Lan đang hoạt động rất mạnh ở General Government, em sẽ thấy bất cập: làm sao trong Chính phủ Toàn quyền lại có quân du kích được?

      Việc vùng lãnh thổ này thuộc Đức là thực tế khách quan, chứ không phải là vấn đề còn tranh cãi, nên dịch theo hướng diễn giải anh nghĩ không có gì là đánh giá chủ quan cả.

      Delete
    2. Thế thì phải lật lại: một là, cụm từ "lãnh thổ Ba Lan thuộc Đức" có thể khiến người đọc hình dung ra nhiều khái niệm, hình ảnh trong đầu, nhưng rất khó để họ có thể trỏ đến "general government". Lý do là lịch sử phân chia lãnh thổ giữa Ba Lan và Đức vốn phức tạp, có nhiều vùng đất recovered territories, rồi thì regained territories giữa hai nước, ở nhiều thời điểm lịch sử khác nhau.

      Hai là, tại sao người Đức gọi là Generalgouvernement/ General gouvernment mà không gọi bằng cái tên gì khác. Nếu nhìn vào câu này: Hans Frank was appointed as the Governor-General of the General Government, sẽ thấy lựa chọn của anh là chưa ổn vì không thể kết nối hai cái tên với nhau.

      Câu trên của anh có thể nói là "ở vùng Chính phủ Toàn quyền". Tất nhiên mọi mắc míu nằm ở chỗ General Government ở đây là chỉ một vùng đất. Cần suy nghĩ thêm, nhưng còn từ "general", không thể bỏ đi được.

      Delete
    3. Trong bản dịch, sau khi sử dụng khái niệm này lần đầu anh đã chú thích rồi, copy lại để em đọc:

      Nguyên văn: Government General of Poland, vùng lãnh thổ của Ba Lan do Đức Quốc xã kiểm soát trong Thế chiến II. Phát xít Đức xem đây như một lãnh thổ tự trị của Đế chế thứ ba. Khu vực này bao gồm các thành phố lớn như Warsaw, Kraków và Lviv.

      Về sự liên hệ giữa vùng đất và chức danh của Hans Frank: thực ra anh chỉ sử dụng khái niệm "Lãnh thổ Ba Lan thuộc Đức" một lần duy nhất ở chương I, từ đó trở đi chuyển sang dùng "vùng Đức thuộc," chính là với dụng ý giúp người dịch liên hệ đến chức danh Toàn quyền, giống như trường hợp Việt Nam.

      Nói chung đây là một câu hỏi mở, đáp án không phải là duy nhất. Có điều anh đặc biệt thích khái niệm "vùng Đức thuộc" vì nó ngắn gọn, đủ ý, và dễ liên tưởng đến Việt Nam.

      Delete
  3. Anh ơi em có vài điều liên quan đến dịch thuật muốn nghe ý kiến của anh, có thể gửi email cho anh ko? Hay hỏi luôn ở đây ạ?

    ReplyDelete
    Replies
    1. Nếu không có gì quá riêng tư thì em cứ hỏi ở đây luôn, biết đâu có người cũng có thắc mắc tương tự.

      Delete
    2. Vậy em hỏi luôn ở đây :) Trong khi dịch em hay bị một nỗi ám ảnh sợ mình không hiểu đúng ý tác giả. Lúc đọc bản gốc có vài lần em nghĩ ra hai cách dịch rồi bị căng thẳng quá mức không biết chọn cách nào vì cả hai đều có vẻ hợp lý.

      Ví dụ gần nhất là em đang đọc Counsels and Maxims của Arthur Schopenhauer. Bắt nguồn từ lời nhờ vả dịch giùm 1 câu trong chương III của quyển này, cụ thể là: "A man is loved by others mainly in the degree in which he moderates his claim on their good feeling and intelligence: but he must act genuinely in the matter and without dissimulation — not merely out of forbearance, which is at bottom a kind of contempt."

      Em phân vân giữa hai cách dịch:
      1. Một người được người khác quý mến đến mức nào chủ yếu tùy vào cách anh ta điều chỉnh hành vi của mình dựa trên thái độ và trình độ của người khác: Nhưng anh ta phải tỏ ra chân thật và đừng giả tạo – đừng hành động một cách khiên cưỡng, nếu không về bản chất vẫn chỉ là biểu hiện của sự khinh rẻ.

      2. Một người được người khác quý mến chủ yếu là vì anh ta biết điều chỉnh nhu cầu của mình theo cảm giác và nhận thức của người khác về cái tốt: Nhưng anh ta phải tỏ ra chân thật và đừng giả tạo – đừng hành động một cách khiên cưỡng, nếu không về bản chất vẫn chỉ là biểu hiện của sự khinh rẻ.

      Anh có gợi ý nào cho vấn đề này không ạ?

      Delete
    3. Anh nghĩ trong bất cứ hình thức và hành vi tiếp nhận văn bản nào (nghe, xem, đọc) luôn tiềm ẩn nguy cơ hiểu nhầm. Tuy nhiên những sự hiểu nhầm này chủ yếu có tính cá nhân. Hiểu nhầm trong dịch thuật rủi ro hơn nhiều vì nó được truyền đạt tới đông đảo độc giả, đôi khi còn bị phơi bày và công kích. Hiểu một con người, thậm chí một vĩ nhân từ một nền văn hóa khác và một thời đại khác, luôn là việc chẳng dễ dàng gì.

      Nỗi sợ hiểu nhầm bởi vậy luôn là một phần không thể tách rời của dịch thuật, thậm chí như ảnh tùy hình. Trừ hạng vô tri nhắm mắt dịch bừa thì không kể, còn với một người dịch trách nhiệm thì nỗi sợ này luôn hiện hữu. Nỗi sợ của em cũng là của anh và của cả những dịch giả bậc thầy.

      Đứng trước nó, chỉ có hai cách: một là thôi đừng dịch nữa, đi làm chuyện khác ít rủi ro hơn; hai là cố gắng bằng mọi cách hạn chế nguy cơ hiểu nhầm đến mức tối thiểu. Một số cách mà anh biết, anh đã chia sẻ trong những entry trước, và sẽ tiếp tục làm điều đó trong tương lai.

      Trở lại với ví dụ của em. Nhiều người từng nhờ anh dịch một câu. Và thường người ta chỉ trích riêng câu đó. Đấy luôn là một sai lầm: bứt câu văn khỏi ngữ cảnh của nó. Ngữ cảnh là cơ sở đầu tiên để hiểu đúng. Có khi ngữ cảnh chỉ là một đoạn, nhưng có khi là cả trang. Thậm chí ngữ cảnh nằm ở tận chương trước, hoặc nằm ngoài văn bản (các điển tích trong truyện Kiều chính là một kiểu ngữ cảnh ngoài văn bản).

      Trong ví dụ của em, cả câu trước và câu sau đều có vai trò trong việc hiểu chính xác nghĩa của câu ở giữa:

      SECTION 25. La Rochefoucauld makes the striking remark that it is difficult to feel deep veneration and great affection for one and the same person. If this is so, we shall have to choose whether it is veneration or love that we want from our fellow-men. Their love is always selfish, though in very different ways; and the means used to gain it are not always of a kind to make us proud. A man is loved by others mainly in the degree in which he moderates his claim on their good feeling and intelligence: but he must act genuinely in the matter and without dissimulation—­not merely out of forbearance, which is at bottom a kind of contempt. This calls to mind a very true observation of Helvetius[1]: the amount of intellect necessary to please us, is a most accurate measure of the amount of intellect we have ourselves. With these remarks as premises, it is easy to draw the conclusion.

      Câu đầu ý tác giả là có nhiều cách để giành được sự quý mến của người khác. Cốt lõi của việc đó là “moderates his claim on their good feeling and intelligence.”

      Câu sau của Helvetius đại ý là ta thông minh đến đâu thì ta sẽ đòi hỏi ở người khác như thế, mức độ thông minh (của người khác) làm ta thỏa mãn là sự phản ánh chính xác nhất sự thông minh của bản thân ta.

      Từ câu này quay lại câu của em, ta sẽ hiểu ngay ý tứ của chữ degree (một cách nôm na): anh đòi hỏi (và điều chỉnh đòi hỏi ấy) good feeling và intelligence ở người khác ở mức độ nào thì người ta sẽ yêu mến anh đúng ở mức độ ấy. Theo logic mà suy thì good feeling và intelligence là hai mặt của con người, intelligence là trí tuệ thì good feeling phải hiểu là tình cảm (good ở đây nghĩa là tích cực, hảo cảm với nhân vật ở ngôi he). Anh có tra bản tiếng Đức thì nó là Geist und Herz (Mind and Heart). Chữ forbearance nên hiểu là khoan dung, khi trí tuệ của người không được như ta đòi hỏi, và khoan dung xét cho cùng cũng chỉ là khinh miệt.

      Một khi đã hiểu chính xác thì em có thể tự tìm cho mình cách dịch phù hợp.

      Delete
    4. Cảm ơn anh đã dành thời gian giảng giải và chia sẻ góc nhìn của mình. Em rất thích từ "hảo cảm" trong đoạn cuối :)

      Delete
  4. Đúng như anh nói ngữ cảnh cực kỳ cần thiết. Thế nên em rất ngại dịch tài liệu bao hàm nhiều yếu tố văn hóa và ngữ cảnh (tức là phải hiểu văn hóa và hoàn cảnh mới thấm được nội dung), vì em không ưa và không giỏi chú thích bên lề cho lắm.

    Gần đây em đọc được một thắc mắc rằng bạn ấy đọc hiểu cả câu: "When you go for a job interview, I think a good thing to ask is if they ever press charges" nhưng không tài nào hiểu được ẩn ý gây cười trong đó. Câu này vốn nằm trong bộ Deep Thoughts của Jack Handey, bao gồm những câu nói vui ngắn, một số trong đó từng xuất hiện trong mục Deep Thoughts của chương trình Saturday Night Live.

    Em tìm được 2 đoạn ngữ cảnh cho câu này:

    1. It is well-known that quite some people exaggerate and inflate their resume a bit. People also do that in job interviews. Interviews involve resumes, which should be short but complete, be very professional looking, and have easy to find information. Well, people want to put their best foot forward, and of course, the quote at the start of this chapter (Nothing succeeds like the appearance of success) talk about the appearance of success. Are we really as pleasant, nice, professional and flexible as we portray in interviews? The saying "When you go for a job interview, I think a good thing to ask is if they ever press charges" gets to the point of exaggerations and omissions being made in interviews. There is always doubt, and the background references is to get confirmation. But lying crosses the mark. Claims to accomplishments that were not done might sound too good to be true, cast doubt and uncertainty and not be supported by background references or adequate detail in interviews. People have been terminated because they lied on their resume or in interviews.
    (People Skills at Work by Evan Berman, Dira Berman)

    2. I'll bet the above quote (When you go for a job interview, I think a good thing to ask is if they ever press charges) is funny to many of you, while at the same time revealing the wonderfully painful experience known as the in-person job interview. The one where your mouth is dry, your forehead and hands are slick with sweat, and you say and do quite inappropriate things. [...] Of course, the moral of [...] incidents you may have experienced in interview situations is that you should not try to be something you are not.
    (Tech Job Hunt Handbook: Career Management for Technical Professionals by Kevin Grossman)

    Theo em hiểu thì câu này gây cười theo kiểu tạo ra sự đối lập, khuyên người ta làm một việc không nên làm, vốn là lỗi thường gặp của những ai thích ra vẻ to tát (dù có khi không hiểu mình đang nói gì).

    Anh có thể cho em biết ý kiến của anh không? Có cách giải thích nào gần gũi và dễ hiểu hơn không ạ?

    ReplyDelete
    Replies
    1. Câu này tự thân đã đủ để độc giả hiểu rồi, không cần context trong văn bản - trên thực tế nó là một câu châm ngôn đứng độc lập. Context ngoài văn bản của nó là một hiện tượng phổ biến trong xã hội (job interview).

      Người đi xin việc hay nói quá về bản thân, mà tác giả lại khuyên hỏi người ta xem (nói dối) có phải tội không (press charges ở đây là với người được phỏng vấn), chẳng hóa ra lạy ông tôi ở bụi này. Câu châm ngôn này buồn cười ở chỗ nó xui trẻ con ăn cứt gà.

      Delete
    2. Vừa đọc trả lời của anh vừa XD XD XD. Anh phản hồi siêu nhanh, dù vậy vẫn có một sự hồi hộp nhẹ!

      Delete