Sunday, June 26, 2016

Craft of Translation 06

Hôm nay Berlin trở mát, đi chạy về tôi bèn viết một vài dòng. Nhân tiện mở ngoặc nói thêm, sau một năm và 1000 km, tôi thấy mình đã tạm đủ tư cách đọc What I talk about when I talk about running của Murakami, một cuốn sách rất đáng đọc với cả người viết lẫn người dịch.
Nếu giữa chạy bộ và dịch có điểm gì chung thì đó là kiên nhẫn, ổn định, và kỷ luật.
Chạy là thứ dục tốc bất đạt. Với người chạy, luôn có ba cái ngưỡng không thể vượt qua: thể trạng bản thân, đường chạy, và thời tiết. Nếu sức chỉ chạy được 7min/km thì không thể nâng lên 6min/km chỉ sau một ngày. Cái đó phải mất vài tuần, thậm chí vài tháng. Nếu hôm trước thiếu ngủ hoặc uống say thì kiểu gì hôm sau thành tích cũng giảm. Nếu chạy lên dốc thì kiểu gì tốc độ cũng chậm đi. Nếu địa hình phức tạp thì kiểu gì cũng phải thận trọng (và chậm) hơn để tránh chấn thương. Nếu trời nắng nóng thì kiểu gì tốc độ và sức bền cũng sẽ bị ảnh hưởng. Người ta ước tính, nhiệt độ lý tưởng để chạy là 10 độ C, nếu tăng lên 29 độ C, tốc độ sẽ giảm 18-20%.
Dịch cũng vậy. Mỗi người đều có một tốc độ tối ưu. Tốc độ này thay đổi tùy theo độ khó của nguyên tác, thể trạng của dịch giả, và điều kiện làm việc. Nguyên tác đơn giản thì tốc độ tăng. Nguyên tác khó mà vẫn cố dịch nhanh thì suy giảm chất lượng là điều khó tránh. Tinh thần mệt mỏi hoặc môi trường làm việc nhiều sự phân tâm thì tốc độ giảm sút và dễ phạm sai lầm, thậm chí sai lầm ngớ ngẩn.
Chạy là thứ đòi hỏi sức bền. Tất nhiên sức bền của người chạy 5K (như tôi) và chạy marathon (như Murakami) khác nhau, nhưng cốt lõi của nó vẫn là kỹ năng phân phối sức, điều chỉnh và duy trì một tốc độ ổn định suốt chặng đường.
Dịch cũng vậy. Đó là thứ lao động lặp đi lặp lại mỗi ngày trong vài tháng, thậm chí vài năm. Tôi biết những người rất giỏi ngoại ngữ, nhưng không làm được dịch giả, bởi họ không có cái kiên nhẫn ấy. Họ có thể dịch dăm trang post Facebook, nhưng miệt mài làm việc âm thầm suốt một thời gian dài thì họ không làm được.
Chạy đòi hỏi kỷ luật. Khi trời đẹp, cảm giác hưng phấn thì chạy cực kỳ đơn giản. Nhưng những hôm mưa gió, nắng gắt, những khi trong người uể oải thì xỏ giày ra phố là điều chẳng dễ dàng gì. Hiện nay tôi chạy một tuần bốn buổi, mỗi buổi 5-7km, và có thể nói một phần ba trong số này tôi phải nghiến răng lôi mình ra đường. Tỉ lệ này trong ba tháng đầu tiên có lẽ là 80%.
Dịch cũng vậy. Như mọi công việc khác, ta vẫn hay có tâm lý tặc lưỡi tự nhủ, hôm nay nghỉ mai dịch bù. Nhưng bù nghĩa là tăng tốc, mà tăng tốc nghĩa là giảm chất lượng. Cho dù hôm sau ta có gấp đôi thời gian và chủ động không tăng tốc, ta vẫn quên mất một điều: sức bền. Nếu dịch liên tục tám tiếng, chắc chắn độ minh mẫn trong vài tiếng cuối sẽ không cao. Cũng như đang chạy 5K mà chuyển ngay sang chạy 10K thì chắc chắn những km cuối sẽ vô cùng loạc choạc.
Chạy giúp ta lắng nghe cơ thể mình và trân quý một nếp sống điều độ hơn. Nếu hôm trước tôi thức quá khuya, hôm sau tôi sẽ thấy ngay nỗi mệt mỏi từ cơ bắp. Nếu tôi cảm thấy gân gót có vấn đề, tôi sẽ không dám mạo hiểm, vì một chấn thương nặng hơn sẽ buộc tôi phải nghỉ cả tuần.
Dịch cũng vậy. Dịch khiến ta phải khéo thu xếp thời gian và tiết kiệm từng phút một. Tôi vừa mua một chiếc hybrid tablet 500g, để có thể dịch ở bất cứ đâu khi nào rảnh rỗi, kể cả lúc trên đường. Đối với người dịch tay trái như tôi, thu xếp thời gian lại càng quan trọng. Mười lăm phút đi tàu. Hai mươi phút nghỉ trưa. Nửa tiếng ngồi ngáp trong một cuộc họp nội bộ. Tất cả đều có thể dùng để dịch. Nhưng muốn làm vậy, phải rèn được hai kỹ năng. Một là multi-tasking, hai là có được sự tập trung tức thời trong mọi hoàn cảnh. Cái này cũng giống chạy. Murakami tự nhận mình mất nhiều thời gian để warm up, vì vậy thích hợp với chạy đường trường hơn là chạy tốc độ cự ly ngắn. Muốn dịch ù trong mười phút đi tàu thì phải có khả năng tập trung chỉ sau 15 giây; bằng không khi ta nóng máy thì tàu cũng vừa đến bến.
Đôi lúc tôi thấy rất buồn cười khi nhiều người bàn luận phun bọt rãi về cách dịch một câu, một từ và hỉ hả cho rằng mình ăn đứt dịch giả vì có thể dịch câu ấy, từ ấy hay hơn. Bàn thắng của một cầu thủ nghiệp dư có thể được bầu là đẹp nhất mùa giải, nhưng điều đó không đủ biến anh ta thành cầu thủ chuyên nghiệp. Một cầu thủ đỉnh cao như Messi một mùa phải đá 70-80 trận và duy trì phong độ trong hầu hết các trận, chưa kể những khoảnh khắc xuất thần. Dịch cũng vậy. Nó quả thực là chuyện từng câu, từng chữ, nhưng trên hết nó là sự ổn định, một sự ổn định trải dài cả trăm nghìn chữ. Mệt cũng như khỏe, vui cũng như buồn, ấm cũng như lạnh, mỗi ngày đều phải nhè ra năm trăm hay một ngàn chữ, sạch sẽ, chỉn chu, và không sai sót (chưa bàn đến hay). That’s how translation is.
Còn những khoảnh khắc xuất thần? Quý thì quý thật, nhưng nói thật là không có cũng không sao. Bởi cả thế giới chỉ có một Messi. Và vì đã chọn dịch thì nên chấp nhận sự vô danh. Trước khi mơ đến câu chữ của thiên tài, hãy bằng lòng với hay đều, tốt ổn. Không nên bước vào bản dịch với suy nghĩ phải cho ra những câu văn thật oách, những cách dịch để đời. Vô sở cầu nhi tự đắc, he he.
Với một công việc như vậy, sai lầm là thứ chỉ có thể giảm thiểu chứ khó lòng loại trừ tuyệt đối. Nói vậy không phải để bào chữa, mà để nhận thức một thực tế và có biện pháp hạn chế nó – cái này tôi đã nói trong một số entry trước. Cũng giống như bóng đá – một cầu thủ giỏi đôi khi vẫn phạm sai lầm ngớ ngẩn – một dịch giả giỏi cũng vậy. Đã có lần tôi dịch nasal thành rốn vì nhầm với navel. Càng dịch, tôi càng thấy phải duy trì sự nghiêm khắc với chính mình, nhưng nên bao dung hơn với đồng nghiệp. To err is translator; to forgive (or not), reader.

No comments:

Post a Comment